Szerszeń azjatycki w Polsce - wszystko co musisz wiedzieć

Gatunki azjatyckich szerszeni – o jakim owadzie mowa? - cechy szerszenia azjatyckiego (Vespa velutina, Vespa mandarinia)

Wokoło potocznej nazwy narosło w Europie mnóstwo nieporozumień, ponieważ w przestrzeni publicznej pod tym samym pojęciem bardzo często niesłusznie miksuje się dwa zupełnie różne gatunki azjatyckich szerszeni:

• Vespa mandarinia - to prawdziwy gigant i bezsprzecznie największy szerszeń na świecie. Długość ciała samic z tej odmiany dochodzi do 5 cm. Owad ten dysponuje potężnymi żuwaczkami, a zmasowane ataki szerszeni z tego gatunku potrafią w kilka godzin zniszczyć cały ul. Na szczęście ten konkretny gatunek szerszenia nigdy nie opuścił swoich rodzinnych stron i nie dotarł do Europy.

• Szerszeń azjatycki (Vespa velutina) - to właściwy bohater europejskich komunikatów. Ten inwazyjny gatunek jest mniejszy od Vespa mandarinia, a pod względem gabarytów ustępuje nawet naszemu rodzimemu owadowi. Do Europy trafił w 2004 roku. Od tego momentu trwa nieustanna ekspansja szerszeni azjatyckich na zachodzie i południu kontynentu. Populacja szerszeni azjatyckich (Vespa velutina) niszczy całe kolonie pszczół miodnych oraz plantacje owocowe, stanowiąc poważne zagrożenie dla lokalnego ekosystemu i rolnictwa.

Szerszeń azjatycki w Polsce - wszystko, co musisz wiedzieć

Czy szerszeń azjatycki występuje już w naszym kraju?

Aktualne dane entomologiczne wskazują, że oficjalne i stuprocentowo potwierdzone pierwsze wystąpienie szerszenia azjatyckiego nie zostało jeszcze odnotowane w granicach Rzeczypospolitej Polskiej. Żaden z państwowych instytutów badawczych nie potwierdził dotychczas, aby ten inwazyjny gatunek założył u nas stałą kolonię.

Nie oznacza to jednak, że sytuacja jest stabilna. Wiemy na pewno, że ten szerszeń azjatycki występuje już masowo w zachodnich Niemczech, gdzie jego populacja stale rośnie. Co więcej, w ostatnim czasie niepokojąca obecność szerszenia azjatyckiego została oficjalnie potwierdzona również u naszych południowych sąsiadów – na Słowacji. Oznacza to, że obecność szerszenia azjatyckiego odnotowano tuż przy naszych granicach, a ich naturalna migracja oraz adaptacja do europejskiego klimatu sprzyjają dalszemu zasiedlaniu nowych terenów.

Czy szerszeń azjatycki stanowi zagrożenie w Polsce?

Udany podbój kolejnych europejskich państw ułatwia tym owadom ich wysoka plastyczność ekologiczna oraz postępująca adaptacja do europejskiego klimatu. Coraz cieplejsze zimy sprawiają, że królowa szerszenia azjatyckiego bez problemu może przetrwać okres hibernacji, co pozwala na wiosenne odradzanie się kolonii. Biorąc pod uwagę średnie tempo przemieszczania się frontu migracyjnego, wkroczenie tego drapieżnika do Polski jest najprawdopodobniej wyłącznie kwestią najbliższego czasu.

Jeśli szerszeń azjatycki występuje blisko naszych granic, musimy być przygotowani na jego nadejście. Pojawienie się go w naszych lasach i ogrodach wygeneruje poważne zagrożenie dla rodzimych pasiek oraz niesie ze sobą realne zagrożenie dla zdrowia ludzi, zwłaszcza alergików. Gdy drapieżniki te zaczną kolonizować polskie województwa, ucierpi na tym również ekosystem i pszczelarstwo, ponieważ owady te niezwykle agresywnie dziesiątkują populacje pożytecznych zapylaczy.

Jak wygląda szerszeń azjatycki – cechy rozpoznawcze

Cechy rozpoznawcze szerszenia azjatyckiego a szerszenia europejskiego – jak je rozróżnić?

Dla niewprawnego oka odróżnienie w locie gatunków szerszenia może stanowić spore wyzwanie. Gdy jednak przyjrzymy się im z bliska, zauważymy, że anatomia i ubarwienie obu gatunków znacząco się różnią. Poznaj kluczowe cechy szerszenia azjatyckiego, które pozwolą Ci odróżnić go od rodzimego gatunku, jakim jest szerszeń europejski (Vespa crabro):

• Ubarwienie ciała - główną cechą rozpoznawczą szerszenia azjatyckiego jest bardzo ciemny, niemal całkowicie czarny tułów. Analizując fizyczne cechy szerszenia azjatyckiego, warto zwrócić uwagę na jego odwłok – jest w przeważającej mierze ciemny, odznaczający się jedynie wąskimi, pomarańczowo-żółtymi paskami na tylnych segmentach. Szerszeń europejski (Vespa crabro) ma natomiast charakterystyczny, czerwonobrązowy tułów oraz jaskrawy, intensywnie żółty odwłok z wyraźnymi czarnymi pasami.

• Nogi - to bez wątpienia najważniejsze cechy rozpoznawcze szerszenia azjatyckiego. Jego odnóża są ciemne przy samym ciele, ale ich dolne końcówki mają jaskrawą, żółtą barwę. Jeśli owad ma czarne nogi z żółtymi końcami, są to ewidentne cechy rozpoznawcze szerszenia azjatyckiego. Nasz krajowy, polski osobnik ma nogi jednolicie czerwonobrązowe.

Królowa szerszenia azjatyckiego a szerszenia polskiego

• Wymiary i kasty - królowa szerszenia azjatyckiego osiąga maksymalnie do 3 cm długości, podczas gdy robotnice mierzą zwykle około 2-2,5 cm. Z kolei królowa szerszenia europejskiego jest wyraźnie potężniejsza – jej długość ciała potrafi dorastać nawet do 3,5 cm.

Różnice w architekturze i lokalizacji gniazd - wielkość i lokalizacja gniazda szerszenia azjatyckiego

• Tradycyjne gniazdo szerszenia europejskiego osiąga zazwyczaj do 50 cm wielkości i budowane jest w miejscach osłoniętych - w dziuplach drzew, opuszczonych norkach gryzoni, budkach lęgowych, a w pobliżu ludzi – na strychach czy poddaszach.

• Gniazdo szerszenia azjatyckiego to imponująca, papierowa konstrukcja o kulistym kształcie, która może osiągać gigantyczne rozmiary – nawet ponad 1 metr długości! Co niezwykle istotne, szerszenie azjatyckie zakładają gniazda niemal wyłącznie na otwartej przestrzeni. Optymalna lokalizacja gniazda szerszenia tego gatunku to wierzchołki i korony wysokich drzew liściastych. Taka lokalizacja gniazda szerszenia (często powyżej 10 metrów nad ziemią) sprawia, że jest ono trudne do wykrycia, dopóki z drzew nie opadną liście. Kiedy badany obszar wykazuje, że szerszenie azjatyckie zakładają gniazda w koronach drzew, jest to jasny sygnał dla służb ochrony przyrody.

Użądlenie szerszenia azjatyckiego – ból a faktyczne bezpieczeństwo człowieka

W rzeczywistości pojedyncze użądlenie szerszenia azjatyckiego pod kątem toksyczności nie różni się drastycznie od użądlenia odmiany europejskiej. Sam czysty jad szerszenia azjatyckiego ma wręcz odrobinę słabsze działanie toksyczne niż jad pospolitej pszczoły miodnej, choć jad szerszenia zawsze wymaga ostrożności.

Dlaczego więc budzi taki strach? Wprowadzana w ludzkie tkanki wydzielina zawiera w swoim składzie wysokie stężenie acetylocholiny, przez co ugryzienia szerszenia azjatyckiego wywołują ekstremalnie silny, piekący i długotrwały ból. Trzeba wiedzieć, że bolesne ugryzienia szerszenia azjatyckiego wynikają z budowy jego aparatu żądlącego. Należy przy tym pamiętać, że zachowanie szerszenia azjatyckiego zwykle nie cechuje się nadprogramową agresją wobec ludzi – owady te na wolnym wybiegu ignorują człowieka. Ponieważ zachowanie szerszenia azjatyckiego zwykle jest spokojne z dala od kolonii, do ataku dochodzi głównie w obronie gniazda.

Mimo to, pojawienie się tego gatunku w pobliżu domostw niesie ze sobą realne zagrożenie dla zdrowia ludzi. Podobnie jak w przypadku rodzimych owadów, to zagrożenie dla zdrowia ludzi staje się śmiertelnie niebezpieczne w trzech konkretnych przypadkach: u osób z silną alergią (ryzyko wstrząsu anafilaktycznego), u małych dzieci oraz w sytuacji, gdy użądlenie nastąpi w okolicach gardła lub języka, co może doprowadzić do uduszenia.

Zagrożenie dla bioróżnorodności i rolnictwa. Szerszeń azjatycki poważnym zagrożeniem dla pszczół

Choć dla przeciętnego człowieka owad vespa velutina nie oznacza rewolucji pod kątem osobistego bezpieczeństwa, to dla środowiska naturalnego stanowi on poważne zagrożenie. Entomolodzy alarmują, że niekontrolowana obecność tego drapieżnika oznacza potężne zagrożenie dla bioróżnorodności na całym kontynencie europejskim. To ekologiczne zagrożenie dla bioróżnorodności wynika z faktu, że obcy gatunek eliminuje rodzime owady.

Najmocniej zagrożone są sektory takie jak ekosystem i pszczelarstwo, ponieważ szerszenie azjatyckie polują na pożyteczne owady zapylające. Nasze rodzime, europejskie pszczółki są wobec nich całkowicie bezbronne. Kiedy szerszenie azjatyckie polują masowo u wejścia do ula, potrafią całkowicie sparaliżować pracę całej pszczelej rodziny. Pszczelarze alarmują, że obecność szerszenia azjatyckiego zagraża stabilności ekonomicznej wielu pasiek. Ponieważ ekspansja szerszenia azjatyckiego zagraża również dzikim zapylaczom, ucierpieć może cały łańcuch troficzny. Unijne raporty potwierdzają, że zachwiany ekosystem i pszczelarstwo to straty idące w miliony euro.

Dodatkowo eksperci wskazują na dotkliwe zagrożenie dla upraw rolnych. W okresie późnego lata i jesieni, gdy zapotrzebowanie kolonii na białko spada na rzecz cukrów, szerszeń azjatycki niszczy dojrzałe, miękkie owoce w sadach oraz winnicach. Kiedy szerszeń azjatycki niszczy plony, otwiera drogę dla infekcji grzybiczych, co generuje olbrzymie straty i stanowi kolejne zagrożenie dla upraw rolnych.

System wczesnego ostrzegania. Monitoring szerszenia azjatyckiego i procedury

Aby nie dopuścić do sytuacji, w której dzika populacja szerszeni azjatyckich trwale skolonizuje Polskę, kluczowe znaczenie ma sprawnie działający system wczesnego wykrywania. W tym celu na terenie Unii Europejskiej prowadzony jest systematyczny, skoordynowany monitoring szerszenia azjatyckiego (w specjalistycznej literaturze naukowej określany także jako monitoring szerszenia vespa). Ciągły monitoring szerszenia azjatyckiego pozwala na szybką lokalizację zagrożeń, a nowoczesny monitoring szerszenia vespa angażuje również samych obywateli.

Każdy – a w szczególności leśnicy oraz pszczelarze – powinien znać procedury postępowania na wypadek, gdyby w środowisku została zauważona obecność szerszenia azjatyckiego. Oficjalne i szybkie zgłaszanie szerszenia azjatyckiego pozwala odpowiednim służbom zmapować ognisko inwazji. Pamiętajmy, że terminowe zgłaszanie szerszenia azjatyckiego daje szansę na zduszenie problemu w zarodku, zanim dzika populacja szerszeni azjatyckich zakorzeni się w danym regionie.

Co należy zrobić, jeśli masz uzasadnione przypuszczenie, że w Twojej okolicy znaleziono gniazdo szerszenia azjatyckiego lub zaobserwowano podejrzanego osobnika?

Kiedy w terenie znaleziono gniazdo szerszenia, należy:

• Przede wszystkim zachować bezpieczny dystans i nie niepokoić owadów.

• Postarać się zrobić wyraźne zdjęcie lub nagrać krótki film telefonem komórkowym.

• Niezwłocznie wysłać oficjalne zgłoszenie podejrzenia wystąpienia szerszenia do odpowiednich organów lub profesjonalnych firm DDD. Dokładne zgłoszenie podejrzenia wystąpienia szerszenia powinno zawierać lokalizację i fotografię.

Eradykacja i profesjonalne usuwanie gniazd szerszeni

W przypadku, gdy na danym terenie wyspecjalizowane organy państwowe oficjalnie potwierdzą wystąpienie szerszenia azjatyckiego, jedynym dopuszczalnym krokiem jest natychmiastowa, bezwzględna eradykacja szerszenia azjatyckiego. Jakiekolwiek zwlekanie z likwidacją kolonii grozi tym, że jesienią gniazdo wyprodukuje kilkaset nowych samic. Szybka eradykacja szerszenia azjatyckiego to jedyny sposób na zatrzymanie inwazji, a skuteczna eradykacja szerszenia azjatyckiego musi być przeprowadzona metodycznie.

Warto stanowczo podkreślić - powszechnie dostępne, domowe pułapki butelkowe przynoszą w tym przypadku więcej szkody niż pożytku. Skuteczne działania prewencyjne przeciwko szerszeniom z Azji opierają się na precyzyjnym niszczeniu gniazd embrionalnych wczesną wiosną. Systemowe działania prewencyjne przeciwko szerszeniom obejmują też edukację społeczną. Pamiętajmy, że odpowiednie działania prewencyjne przeciwko szerszeniom chronią przed stratami w pasiekach.

Jeśli zlokalizujesz podejrzany kokon na swojej posesji, pod żadnym pozorem nie próbuj strącać go samodzielnie, by nie sprowokować agresji, gdyż ataki szerszeni mogą skończyć się tragicznie. Kiedy w pobliżu domów znaleziono gniazdo szerszenia, bezpieczeństwo staje się priorytetem, gdyż masowe ataki szerszeni stanowią bezpośrednie zagrożenie zdrowia. Bezpieczne i permanentne usuwanie gniazd szerszeni to zadanie dedykowane wyłącznie dla wyspecjalizowanych ekip.

Profesjonalne usuwanie gniazd szerszeni wymaga użycia specjalistycznego sprzętu i chemii. Profesjonalne firmy DDD (Dezynsekcja, Dezynfekcja, Deratyzacja) dysponują odpowiednim zapleczem technicznym. Posiadają atestowane, grube kombinezony ochronne oraz specjalistyczne tyczki teleskopowe do aplikacji insektycydów na wysokościach. Kiedy w koronie drzew wisieć będzie dojrzałe gniazdo szerszenia azjatyckiego, jego neutralizacja będzie wymagała alpejskich technik dostępu. Pamiętajmy, że potężne gniazdo szerszenia azjatyckiego może ważyć nawet kilkanaście kilogramów. Powierzając to zadanie fachowcom, jakimi są profesjonalne firmy DDD, skutecznie chronisz zdrowie swoje i swoich najbliższych, a jednocześnie czynnie wspierasz ochronę polskiej przyrody przed groźną, zagraniczną inwazją.

FAQ – Szerszeń azjatycki w Polsce